یک ماه پس از بازگشت نسبی اینترنت بینالملل، سیاستگذاری اینترنت در ایران همچنان تحت تأثیر روایتهای امنیتی قرار دارد. همزمان با ادامه مناقشه بر سر منشأ حملات سایبری، دسترسی دیتاسنترها به شبکه جهانی نیز هنوز به شرایط پیش از ۱۸ دیماه بازنگشته است. مشروط شدن اتصال سرورها به سازوکارهای مبهم احراز هویت کاربران و سطحبندی دسترسی، نگرانیها درباره تشدید کنترل زیرساختهای میزبانی و محدودسازی احتمالی سرورهای مورد استفاده برای دور زدن فیلترینگ را افزایش داده است. اینترنت ایران همچنان در نقطه تلاقی سیاستهای داخلی کنترل شبکه و محدودیتهای بینالمللی گرفتار مانده است.
یافتههای کلیدی:
- تشدید کنترل بر دیتاسنترها: مشروط شدن اتصال دیتاسنترها به اینترنت بینالملل به احراز هویت کاربران و سطحبندی دسترسیها موجب افزایش نظارت بر سرورها شده و محدودسازی سرویسهای دور زدن فیلترینگ را تسهیل میکند.
- تداوم اختلال در خدمات بانکی: با وجود ادامه اختلال در برخی خدمات بانکی، هنوز هیچ گزارش فنی عمومی درباره منشأ این رخدادها منتشر نشده است؛ با این حال، میدانی جدید برای جدال بر سر امنیت اینترنت بینالملل و اینترنت ملی ایجاد کرده است.
- اتصال ناپایدار اینترنت و چالشهای زیرساختی: در کنار تداوم اتصال ناقص دیتاسنترها به اینترنت بینالملل، قطعی برق مراکز داده و اختلالهای گسترده GPS نیز نشان میدهد که تابآوری زیرساختهای دیجیتال ایران همچنان با مشکلات جدی روبهرو است.
- افزایش هزینه اینترنت در سایه تداوم محدودیتها: تغییر ساختار بستههای اینترنت ثابت شرکت مخابرات، هزینه واقعی دسترسی کاربران را افزایش داده است؛ آن هم در شرایطی که کیفیت و دسترسی به اینترنت بینالملل همچنان تحت تأثیر سیاستهای محدودسازی قرار دارد. این روند، فشار اقتصادی بر استفاده از اینترنت را بیش از پیش تشدید میکند.
تحولات سیاستگذاری
۱. تشدید نظارت بر دیتاسنترها زیر سایه احراز هویت کاربران
با گذشت بیش از یک ماه از اتصال اینترنت، هنوز دیتاسنترها به اینترنت بینالملل به شکل پایدار متصل نشدهاند و اتصال آنها به سازوکارهای احراز هویت برای خریداران سرورها، کاربران دیتاسنتر و سطحبندی دسترسیها منوط شده است و آنطور که دیجیاتو روایت کرده است، باید مشخص شود هر خریدار سرور یا سرویس دیتاسنتری چه هویتی دارد، چه سرویسی دریافت کرده و از چه آیپیهایی استفاده میکند. اگر چنین سازوکاری در دست پیادهسازی باشد، به این معناست که حاکمیت نهتنها امکان مدیریت دقیقتر ترافیک و خدمات میزبانی را خواهد داشت، بلکه میتواند بر استقرار و فعالیت سرورهایی که برای ارائه VPN، پروکسی و سایر ابزارهای دور زدن فیلترینگ مورد استفاده قرار میگیرند نیز کنترل حداکثری اعمال کند.
با الزام احراز هویت برای سرورها، نهادهای حاکمیتی قادر خواهند بود هویت بهرهبرداران هر سرور را بهدقت شناسایی کرده و در صورت لزوم، دسترسیها را مسدود یا محدودیتهای جدیدی اعمال کنند.
وضعیت ناپایدار اتصال دیتاسنترها به اینترنت بینالملل، بسیاری از سرویسها و کسبوکارها را در وضعیتی بلاتکلیف نگه داشته است؛ نه کاملاً قطع و نه دارای ارتباطی پایدار.
۲. اختلال بانکی؛ بحران ادامهدار بدون گزارش فنی شفاف
در کنار این چالش، اختلال در خدمات بانکی و مالی نیز که از ۲۳ خرداد آغاز شد، زندگی روزمره کاربران و فعالیت بسیاری از کسبوکارها را مختل کرده است؛ بیش از سه هفته پس از بروز اختلال گسترده در خدمات بانکهای ملی، صادرات، تجارت و توسعه صادرات، گزارشهای کاربران از تداوم مشکلات در برخی خدمات غیرحضوری این بانکها ادامه داشت؛ رخدادی که خیلی زود به میدانی برای مناقشه درباره سیاستهای اتصال به اینترنت جهانی تبدیل شد.
جریانهای حامی محدودسازی اینترنت مدعی شدند که بازگشایی اینترنت بینالملل، زیرساختهای کشور را در برابر حملات سایبری آسیبپذیر کرده و بار دیگر از ایدههایی مانند «اینترنت ملی» و جداسازی بیشتر زیرساختهای حیاتی از اینترنت جهانی دفاع کردند. در مقابل، وزارت ارتباطات این ادعا را رد کرد.
همزمان، اظهارات مسئولان و نمایندگان مجلس روایتهای متفاوتی از منشأ و ابعاد این رخداد ارائه کرده است. مدیرعامل شرکت خدمات انفورماتیک، طولانی شدن روند بازیابی خدمات را به معماری سامانههای بانکی و وابستگی آنها به مینفریمهای IBM نسبت داده و اعلام کرده است که راهاندازی مجدد این سامانهها بهدلیل ماهیت فنی آنها میتواند هفتهها زمان ببرد.
با وجود این اظهارات، تا زمان انتشار این گزارش، هیچ گزارش فنی عمومی درباره منشأ حملات، نحوه وقوع آنها، میزان آسیبپذیری زیرساختهای بانکی یا نتایج بررسیهای نهادهای مسئول منتشر نشده است. در نتیجه، بسیاری از ادعاهای مطرحشده درباره ارتباط این اختلالها با اینترنت بینالملل یا فناوریهای مورد استفاده، همچنان فاقد مستندات عمومی قابل ارزیابی باقی ماندهاند.
۳- افزایش هزینه اینترنت ثابت با تغییر ساختار بستهها
حدود هشت ماه از افزایش میانگین ۲۰ درصدی تعرفه بستههای اینترنت همراه در پاییز ۱۴۰۴ میگذرد. در این مدت، کاربران در شرایطی هزینههای بالاتری برای دسترسی به اینترنت پرداخت کردهاند که همزمان با محدودیتهای گسترده بر اینترنت بینالملل، کیفیت و دسترسی آن نیز بهشدت کاهش یافته است. به عبارت دیگر، کاربران نهتنها با افزایش هزینهها، بلکه با کاهش کیفیت و محدود شدن دسترسی به اینترنت بینالملل نیز مواجه بودهاند؛ هزینهای که در نتیجه سیاستهای قطع اینترنت، فیلترینگ و محدودسازی ارتباطات بر آنها تحمیل شده است.
اکنون، در تیر ۱۴۰۵، شرکت مخابرات ایران نیز مجموعه جدیدی از تعرفههای اینترنت ثابت را با عنوان «بازنگری در حجم ترافیک» معرفی کرده است. هرچند این شرکت اعلام کرده که قیمت سرویسها نسبت به گذشته تغییری نکرده، بررسی رسانهها نشان میدهد کاهش حجم ترافیک و تغییر دورههای قرارداد، در عمل هزینه دسترسی کاربران را افزایش داده است. در برخی بستههای فیبر نوری، هزینه دستیابی به همان میزان مصرف پیشین تا حدود دو برابر افزایش یافته و در سرویسهای ADSL نیز کاهش حجم ترافیک باعث شده کاربران برای حفظ سطح مصرف قبلی ناچار به خرید ترافیک اضافه شوند. در نتیجه، هزینه مؤثر برخی بستههای ADSL حدود ۵۰ درصد افزایش یافته است.
این تغییرات در شرایطی رخ میدهد که اینترنت ثابت همچنان از نظر هزینه به ازای هر گیگابایت، نسبت به اینترنت همراه مقرونبهصرفهتر است؛ با این حال، افزایش هزینه واقعی دسترسی میتواند فشار بیشتری بر بودجه خانوارها، بهویژه کاربران پرمصرف، وارد کند و شکاف دسترسی به اینترنت را عمیقتر سازد.
فیلتربان پیشتر نیز در گزارشی نشان داده بود که افزایش هزینه خدمات اینترنت لزوماً از طریق افزایش مستقیم تعرفهها انجام نمیشود. بازطراحی بستههای مصرف، کاهش حجم ترافیک، تغییر شرایط قرارداد یا کاهش کیفیت خدمات نیز میتوانند بدون تغییر ظاهری تعرفهها، هزینه واقعی دسترسی کاربران را افزایش دهند.
تحولات شبکه
با وجود آغاز بازگشت نسبی اینترنت بینالملل از ۵ خرداد ۱۴۰۵ ، دادههای Kentik نشان میدهد که اتصال ایران همچنان در وضعیت Partial Restoration یا همان بازگشت نسبی باقی مانده و هرگز به سطح پیش از قطع اینترنت در ۱۸ دی ۱۴۰۴ (۸ ژانویه ۲۰۲۶) بازنگشته است.
نمودار ۱۸ خرداد آنطور که داگ مادوری در حساب کاربری خوددر شبکه ایکس توضیح داده است، تایید می کند که با گذشت حدود دو هفته از اتصال اینترنت، حجم ترافیک بینالمللی ایران حداکثر به حدود ۶۰ درصد سطح پیش از قطع اینترنت رسیده بود.
در ادامه نیز نمودار های ۲۷ خرداد و ۳ تیر نشان میدهند که روند افزایش ترافیک متوقف شده و ترافیک بینالمللی همچنان در محدودهای پایینتر از وضعیت عادی باقی مانده است.
از سوی دیگر، وضعیت دسترسی دیتاسنترها به اینترنت بینالملل بنا به دلایلی که در بخش سیاستگذاری توضیح داده شد، همچنان به شرایط پیش از ۱۸ دیماه بازنگشته و به ناپایداری در خدمات میزبانی، سرویسهای ابری و زیرساختهای حیاتی کسبوکارها دامن زده است.
البته این تنها مشکل دیتاسنترها نیست و مشکلات قطع برق نیز همچون تابستان گذشته، دوباره دامنگیر آنها شده است؛ در ۱ تیرماه، دو پیامرسان ایتا و سروشپلاس به دلیل قطع برق در یکی از مراکز داده شرکت ارتباطات زیرساخت با اختلال و قطعی گسترده روبهرو شدند.
از اوایل تیرماه نیز کاربران در نقاط مختلف کشور، بهویژه در تهران، از اختلال گسترده در سامانه موقعیتیابی جهانی (GPS) خبر دادند. گزارشهای متعدد کاربران و همچنین تأیید شرکت مسیریاب «نشان» نشان میدهد که شدت این اختلالها در روزهای پس از جنگ افزایش یافته است.
در مجموع، رویدادهای ماه گذشته در شبکه اینترنت ایران، نشان میدهد که بازگشت اینترنت بینالملل به معنای بازگشت کامل پایداری شبکه نبوده است. در حالی که اتصال خارجی همچنان در سطحی پایینتر از وضعیت عادی باقی مانده، اختلال در دیتاسنترها و گزارشهای مربوط به اختلال GPS نیز بیانگر آن است که تابآوری زیرساختهای دیجیتال ایران همچنان با چالشهای جدی روبهرو است.