با گذشت بیش از دو هفته از قطع کامل دسترسی کاربران ایرانی به اینترنت بینالملل، شواهد فنی در کنار گزارشهای میدانی از داخل ایران نشان میدهد که وضعیت ارتباطات در کشور وارد مرحله تازهای شده است. از روز ۲۳ اسفند، دامنه این محدودیتها نه تنها برخی از دسترسیهای ویژه موسوم به «سیمکارتهای سفید» را مسدود کرده، بلکه با سرایت به شبکه ملی اطلاعات، سامانههای داخلی دولت، زیرساختهای کلیدی و حتی شبکه بانکی نیز اختلالهایی ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، قطع یا محدود شدن ارتباطات، زندگی شهروندانی را که همزمان زیر بمباران قرار دارند هر روز دشوارتر کرده و نگرانیها درباره احتمال وقوع یک خاموشی کامل اینترنت، مشابه آنچه در دیماه ۱۴۰۴ رخ داد، افزایش داده است.
محدود شدن «سیمکارتهای سفید»
بر اساس گزارشهایی از منابع داخل ایران در روز ۲۳ اسفند، گفته شده است که آقامیری دبیر شورای عالی فضای مجازی، دستور محدودسازی بخشی از «سیمکارتهای سفید» مورد استفاده وزارت نفت را صادر کرده است. گفته میشود این سیمکارتها متعلق به گروهی بودهاند که برای برخی تراکنشهای نفتی از سطح دسترسی بالا برخوردار بودهاند. علاوه بر آن، خبرهایی نیز منتشر شده که نشان میدهد تعداد بیشتری از افرادی که «سیمکارت سفید» داشتند دسترسی خود را از دست دادهاند.
پیشتر در ۱۹ اسفند، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت درباره وضعیت اینترنت گفته بود تمهیداتی اندیشیده شده است که کسانی که «میتوانند صدای ما را به دیگران برسانند» امکاناتی برایشان فراهم شود. اما چند روز بعد بسیاری از همین افراد که قرار بود صدای حکومت باشند، از فعالان اقتصادی، تا برخی هنرمندان، ورزشکاران و فعالان رسانهای نیز دسترسی به اینترنت بینالملل را از دست دادند. البته درباره اینترنت طبقاتی برای فعالان اقتصادی، خبرهایی منتشر شده است مبنی بر اینکه اتاق بازرگانی تهران تسهیلات اینترنت را همانند آنچه در قطع اینترنت دی ماه رخ داد، فراهم کرده است تا دارندگان کارت بازرگانی بتوانند از آن استفاده کنند. پیشتر در ۲۵ دیماه ۱۴۰۴، شاهد آن بودیم که دسترسی محدودی به اینترنت بینالملل برای فعالان اقتصادی در این نهاد برقرار شد که بهصورت کاملاً کنترلشده و مبتنی بر ثبت هویت و آیپی دستگاهها انجام میشد.
اختلال در شبکه ملی اطلاعات؛ از پیامرسانها تا سامانههای داخلی
همزمان از ۲۳ اسفند، اختلال در سرویسها و سامانههای داخلی نیز گزارش شد. پیامرسانهای داخلی از جمله بله با اختلال شدید روبهرو شدند و در شامگاه ۲۴ اسفند برای بسیاری از کاربران، از دسترس خارج شد. پیامرسان ایتا نیز در اطلاعیهای اعلام کرد که به دلیل محدودیت در فضای ذخیرهسازی، فایلهای کاربران با حجم بیش از ۵۰ مگابایت حذف خواهد شد. گزارشهای رسیده از ایران نشان میدهد پیامرسان روبیکا نیز از ۲۵ اسفندماه، از دسترس خارج شده است. علاوه بر این، شماری از سرویسهای داخلی از جمله اسنپ و برخی خبرگزاریها مانند ایسنا و ایرنا نیز در مقاطعی در دسترس نبودهاند.
در همین زمان، گزارشهایی نیز منتشر شد مبنی بر اینکه بخشی از زیرساخت ارتباطی داخلی ایران از جمله اینترنت خانگی، سرورها و وبسایتهای میزبانیشده در شبکه داخلی دچار اختلال شدهاند. همچنین برخی کاربران اعلام کردهاند که اکثر سرویسهای VPN نیز از حوالی عصر ۲۴ اسفند، از دسترس خارج شدهاند.
علاوه بر این، به نظر میرسد برخی سامانههای دولت الکترونیک نیز با اختلال مواجه شدهاند. یکی از کاربران از تهران به فیلتربان گفته است زمانی که گزارش یک خودروی مشکوک در محلهشان را به پلیس اعلام کرده، پلیس در پاسخ گفته است به دلیل قطع بودن سامانه امکان بررسی پلاک خودرو را ندارد. شهروند دیگری نیز از تهران گزارش داده که با وجود اعلام رسانههای رسمی مبنی بر فعال بودن همه دفاتر خدمات الکترونیک شهر، هنگام مراجعه حضوری برای انجام اموری مانند تمدید گذرنامه به او گفته شده که سامانه مربوطه امکان ارائه خدمات ندارد.
اختلال در زیرساخت ارتباطی؛ گزارشها از خاموش شدن برخی دیتاسنترها
در سطح زیرساخت نیز گزارشهایی از داخل ایران منتشر شده که نشان میدهد برخی دیتاسنترهای داخلی شروع به مسدود کردن دسترسی یکدیگر کردهاند. از جمله ادعا شده است اپراتور همراه اول (MCI) دسترسی به برخی دیتاسنترهای شرکت ارتباطات زیرساخت (TIC) را مسدود کرده است.
در همین زمان، اخباری مبنی بر «خاموش» شدن برخی دیتاسنترها از جمله دیتاسنترهای واقع در فرودگاه پیام و ابرآروان نیز منتشر شده است.
همزمان گزارشهایی از جامعه فنی ایران حاکی از آن است که شرکت ارتباطات زیرساخت پیامی به برخی اپراتورها و نودهای زیرمجموعه ارسال کرده است , در این پیام از آنها خواسته شده اقدامات پشتیبانگیری (backup) انجام دهند؛ موضوعی که به گفته برخی منابع فنی میتواند نشانه آمادگی برای یک اختلال گستردهتر در سطح شبکه باشد. برخی از فعالان فنی نیز اعلام کردهاند که پیامهای مشابهی از طریق پنلهای مدیریتی برخی سرویسهای هاستینگ دریافت کردهاند و افرادی که در ISPها فعالیت دارند نیز از دریافت هشدارهای مشابه خبر دادهاند.
در چنین شرایطی، برخی اعضای جامعه فنی داخل کشور معتقدند این تحولات در سطح شبکه ملی اطلاعات (NIN) ممکن است تلاشی برای جلوگیری از حملات سایبری با استفاده از زیرساخت داخلی شبکه باشد. در عین حال، برخی منابع فنی احتمال میدهند که سناریوی حرکت به سمت یک خاموشی گستردهتر در سطح شبکه در حال بررسی یا اجرا باشد.
دادههای فنی چه میگویند؟
دادههای فنی هم نشان میدهد از ۲۴ اسفند تغییراتی در همان اندک ترافیک باقیمانده در شبکه اینترنت ایران رخ داده است: بر اساس تحلیلهای داگ مادوری (Doug Madory)، مدیر بخش تحلیل اینترنت در شرکت Kentik، در ساعت ۱۲:۰۰ UTC روز ۱۵ مارس (۲۴ اسفند) اختلال گسترده جدیدی در زیرساخت اینترنت ایران شناسایی شد. همزمان با این رخداد، ترافیک باقیمانده در برخی اپراتورهای کلیدی به شکل محسوسی کاهش یافته است. برای نمونه، ترافیک خروجی در شبکه همراه اول (AS197207) پس از ساعت ۱۲:۰۰ UTC افت کرده و در سطحی بسیار پایین تثبیت شده است. همچنین شبکه رسپینا (AS42337) نیز سقوط شدیدی را تجربه کرده که نشاندهنده محدود شدن شدید جریان ترافیک در این اپراتورها است.
این الگو همانطور که در نمودار زیر نمایش داده شده، در دادههای کلان ترافیک کشور نیز مشاهده میشود و از کاهش بیشتر مسیرهای محدود باقیمانده برای ارتباط با اینترنت جهانی حکایت دارد.
اختلال در نظام بانکی؛ از قطع بانکداری آنلاین تا کمبود پول نقد
اختلال در شبکه ملی اطلاعات تنها به پیامرسانها و برخی سامانههای دولتی محدود نمانده و سامانههای بانکی نیز با اختلال مواجه شدهاند. گزارشها نشان میدهد از ۱۹ اسفند خدمات بانکی در ایران نیز با مشکلات گستردهای روبهرو شده و دسترسی کاربران به برخی خدمات مالی مختل شده است.
از روز ۱۹ اسفند، خدمات بانکی به ویژه در بانکهای ملی و سپه با مشکلات گستردهای روبهرو شده و سامانههای آنلاین آنهابا گذشت یک هفته همچنان از دسترس خارج شدهاند. در حالی که رسانههای رسمی داخلی دلیل این اختلالات را «تغییرات سختافزاری» و بهروزرسانی شبکه بانکی اعلام کردند، وبسایت تابناک به نقل از صابریننیوز گزارش داد که بانک ملی برای جلوگیری از حمله سایبری شدیدی مشابه آنچه برای بانک سپه رخ داد، در اقدامی پیشدستانه سرورهای خود را خاموش کرده است.
علاوه بر اختلال در سیستم بانکی، بهویژه بانکداری آنلاین، محدودیت در دسترسی به پول نقد نیز به یکی از نگرانیهای مهم شهروندان تبدیل شده است. بنا بر اعلام بانک مرکزی ایران، از پنجشنبه ۲۱ اسفند سقف برداشت وجه نقد از دستگاههای خودپرداز در سراسر شبکه بانکی کشور به ۵۰۰ هزار تومان افزایش یافته است. هدف از این اقدام «هماهنگی با نیازهای جاری شهروندان و فراهم آوردن امکان دسترسی آسانتر به مبالغ بالاتر وجه نقد، متناسب با ایرانچکهای جدید» عنوان شده است.
با این حال، گزارشهای میدانی نشان میدهد که مردم همچنان به پول نقد دسترسی ندارند. به گفته شهروندان تهرانی، اغلب خودپردازها خارج از سرویس یا فاقد وجه نقد هستند و افراد در بهترین حالت پس از ایستادن در صفهای طولانی تنها موفق به دریافت مبالغی بین ۵۰۰ هزار تا یک میلیون تومان میشوند
اختلال گسترده در سیستم بانکی و محدودیت شدید دسترسی به پول نقد، زندگی روزمره شهروندان را با مشکلات تازهای روبهرو کرده است.
زندگی شهروندان در میانه جنگ و بحران ارتباطی
همزمان با تداوم محدودیتهای اینترنت، دسترسی به ارتباطات بینالمللی برای بسیاری از شهروندان تنها از طریق بازار غیررسمی فیلترشکنها و کانفیگهای اینترنتی ممکن شده است. گزارشها نشان میدهد در این بازار سیاه، قیمت دسترسی به اینترنت به شکل بیسابقهای افزایش یافته و در برخی موارد هر گیگابایت اینترنت تا یک میلیون تومان فروخته میشود. این در حالی است که کیفیت و پایداری این اتصالها نیز تضمینشده نیست و بسیاری از کاربران از ناپایداری شدید یا قطع ناگهانی این سرویسها خبر دادهاند.
علاوه بر این، قیمت بستههای رومینگ برای تماس با خارج از کشور نیز هزینه ارتباط را برای شهروندانی که میکوشند با خانواده و نزدیکان خود در خارج از کشور در تماس بمانند بهطور قابل توجهی افزایش داده است. به طور مثال تعرفههای رومینگ همراه اول، بستهای شامل حدود ۶۰ دقیقه مکالمه حدود ۱ میلیون و هشتصد هزار تومان و بستهای شامل حدود ۱۸۰ دقیقه مکالمه با قیمتی حدود ۴ میلیون تومان ارائه میشود.
در چنین شرایطی، بسیاری از مردم که همزمان زیر بمباران و فشار جنگ قرار دارند، بیش از هر زمان دیگری به ارتباطات پایدار نیاز دارند؛ چه برای باخبر شدن از وضعیت اعضای خانواده، چه برای درخواست کمک، هماهنگی برای جابهجایی و پناه گرفتن، یا حتی دریافت هشدارها و اطلاعیههای ایمنی.
با این حال، محدودیتهای گسترده اینترنت و اختلال در زیرساختهای ارتباطی باعث شده دسترسی به این ابزار حیاتی برای بسیاری از شهروندان عملاً مسدود یا بسیار دشوار شود.