در روزها و هفتههای اخیر، با افزایش تنشها و فعال شدن مکانیسمهای مختلف سیاسی، کشور بار دیگر در یک وضعیت حساس و غیرقابل پیشبینی قرار گرفته است. در چنین شرایط پرالتهابی، هر گروه و صنفی به فکر آمادهسازی خود برای سناریوهای احتمالی است. برای ما به عنوان فعالان حقوق دیجیتال، بزرگترین دغدغه و کابوس، احتمال قطع دوباره اینترنت و قطع ارتباط شهروندان با جهان آزاد و عزیزانشان است.
همین دغدغه حیاتی سبب شد تا چند گروه فعال در زمینه حقوق دیجیتال، از جمله گروه فیلتربان، نسنت و پسکوچه، یک کارزار مشترک و گسترده را با نام متصل بمان آغاز کنند. چشمانداز این کمپین بسیار فراتر از معرفی چند ابزار ساده است؛ هدف اصلی، تجهیز مخاطبان به دانش فنی پایه و ارتقای مهارتهای عملی آنها به سادهترین شکل ممکن است تا افراد بیشتری برای رویارویی با بحرانهای دیجیتال پیشرو آماده باشند. هشتگ متصل بمان، یادآور همبستگی ما در شرایط سخت است؛ تلاشی برای اینکه قطعی اینترنت به معنای از دست دادن یکدیگر و بیخبری مطلق نباشد. در ادامه مباحث اپیزود پیشین که به برنامهریزیهای قبل از بحران اختصاص داشت، در این بلاگ درِ کولهپشتی اضطراری دیجیتال را باز میکنیم تا ابزارهای حفظ خطوط ارتباطی در زمان قطعی اینترنت را بررسی کنیم.
دلتا چت: قهرمان بیادعای روزهای قطعی
وقتی صحبت از ابزارهای قابل اتکا در زمان بحران میشود، دلتا چت یکی از درخشانترین گزینههاست. این برنامه در ظاهر شبیه به یک پیامرسان معمولی است، اما موتور محرک آن چیزی نیست جز سیستم قدیمی و پایدار ایمیل. وقتی در دلتا چت پیامی میفرستید، در واقع در حال ارسال یک ایمیل استاندارد هستید. این معماری به این معناست که دلتا چت هیچ سرور مرکزی قابل فیلتر شدنی ندارد و از زیرساخت عظیم و غیرمتمرکز ایمیل در سراسر جهان استفاده میکند.
مقاومت این ابزار در برابر سانسور شگفتانگیز است. حتی اگر اینترنت به شدت محدود شود، معمولاً راهی برای رسیدن پیامها به برخی سرورهای ایمیل پیدا میشود. اگر یک سرویسدهنده خاص مسدود شود، به راحتی میتوانید ایمیل دیگری را روی برنامه تنظیم کنید. جذابتر اینکه دلتا چت حتی روی شبکه ملی اطلاعات نیز کار میکند و اجازه تبادل پیام با ایمیلهای داخلی را میدهد. در بدترین سناریو، یعنی قطعی مطلق تمام شبکهها، قابلیت چت نزدیک در این برنامه فعال میشود که از طریق بلوتوث و وایفای مستقیم، امکان تبادل پیام با افراد حاضر در فاصله بیست تا سی متری را فراهم میکند.
با این حال، باید محدودیتهای آن را نیز شناخت. اگرچه محتوای پیامها به صورت سرتاسری رمزنگاری میشود، اما فرادادهها یا متادیتا (اینکه چه کسی، در چه زمانی، به چه کسی پیام داده است) روی سرور ایمیل باقی میماند. استفاده از این ابزار روی شبکه ملی اطلاعات، به دلیل سطح بالای نظارت، برای ارسال اطلاعات بسیار حساس توصیه نمیشود.
جعبه ابزار جایگزین: از پیامک واسطه تا شمارههای ناشناس
اگر اینترنت دیتا به طور کامل قطع شود اما شبکه تلفن همراه برای تماس و پیامک فعال بماند، ابزاری به نام رلی پیامک به کمک شما میآید. با این سرویس، میتوانید پیامک خود را به یک شماره خاص ارسال کنید تا آن سیستم، پیام شما را به یک ایمیل یا کانال تلگرامی در خارج از کشور برساند. این ابزار پلی حیاتی بین دنیای آفلاین و آنلاین است، اما به یاد داشته باشید که پیامکها رمزنگاری نمیشوند و این روش تنها برای ارسال اخبار فوری و غیر حساس مناسب است.
در شرایطی که اینترنت با اختلال شدید همراه است اما همچنان وصل است، امنیت پیامرسانها اهمیت مضاعفی پیدا میکند. سیگنال گزینه شناختهشدهای است، اما متمرکز بودن سرورهای آن و مشکلات اخیر کاربران ایرانی در دریافت پیامک فعالسازی، اتکای صددرصدی به آن را دشوار کرده است. در مقابل، پیامرسان سشن یک جایگزین فوقامن محسوب میشود. سشن برای ثبتنام نه شماره تلفن میخواهد و نه ایمیل؛ بلکه یک کد شانزده رقمی اختصاصی به شما میدهد که هویتتان را در یک شبکه بلاکچین مخفی میکند. توسعهدهندگان سشن تضمین میکنند که هیچ فرادادهای از کاربران جمعآوری نمیشود، که این ویژگی در زمان تشدید نظارتهای امنیتی، یک موهبت بزرگ است.
گزینههای دیگری نیز روی میز وجود دارند که باید با احتیاط به آنها نگاه کرد. پیامرسانهای همتا به همتا مانند برایار با وجود ایده جذاب ایجاد شبکه محلی، در بحرانهای واقعی کارایی محدودی از خود نشان دادهاند. استفاده از ایسیم خارجی نیز، با وجود اینکه میتواند از طریق رومینگ اتصال به اینترنت آزاد را فراهم کند، با موانعی چون هزینههای سرسامآور رومینگ و احتمال مسدودسازی سیگنالهای خارجی توسط دولت در زمان بحران روبرو است.
اقدام نهایی: از دانلود تا تمرین عملی
تجربه بحرانهای گذشته به ما ثابت کرده است که قطع ارتباط، صرفاً یک مشکل فنی نیست؛ بلکه سلاحی برای منزوی کردن جامعه و شکستن مقاومت مدنی است. تنها راه بیاثر کردن این سلاح، آمادگی پیشاپیش و اقدام جمعی است.
بسیار مهم است که تمام این ابزارها را منحصراً از منابع معتبر و رسمی مانند اپ استور، گوگل پلی، اف دروید و بستر امن پسکوچه دانلود کنید. دانلود این برنامهها کافی نیست؛ همین امروز آنها را نصب کنید، شناسههای خود را با دوستان و خانواده به اشتراک بگذارید و حداقل یکبار به صورت آزمایشی از آنها استفاده کنید تا در لحظه اضطرار، درگیر یادگیری نحوه کار با آنها نشوید. پیوستن به کمپین متصل بمان و پیگیری آموزشهای آن، گامی عملی برای حفظ ارتباط و همبستگی در روزهای تاریک احتمالی است.
سوالات متداول
پرسش: تفاوت اصلی دلتا چت با پیامرسانهای معمولی چیست؟
پاسخ: دلتا چت به جای استفاده از سرورهای مرکزی که به راحتی فیلتر میشوند، بر بستر ایمیل کار میکند. شما برای استفاده از آن نیازی به شماره تلفن ندارید و پیامهایتان در قالب ایمیلهای رمزنگاریشده ارسال میشوند، که این امر مسدودسازی آن را بسیار دشوار میکند.
پرسش: اگر اینترنت به طور کامل قطع شود، آیا راهی برای ارتباط با خارج از کشور وجود دارد؟
پاسخ: بله. در صورتی که شبکه موبایل (آنتندهی تماس و پیامک) برقرار باشد، میتوانید با استفاده از سرویسهایی مانند رلی پیامک، یک پیامک متنی را به ایمیل یا کانال تلگرامی در خارج از کشور ارسال کنید. البته این روش برای اطلاعات حساس امن نیست.
پرسش: پیامرسان سشن چه مزیتی برای کاربران ایرانی دارد؟
پاسخ: بزرگترین مزیت سشن این است که برای ساخت حساب کاربری هیچ نیازی به شماره تلفن یا ایمیل ندارد و با یک شناسه اختصاصی کار میکند. این یعنی خطر لو رفتن هویت واقعی شما یا رهگیری شماره تلفنتان توسط نهادهای ناظر به صفر میرسد و هیچ متادیتایی از شما ذخیره نمیشود.
