آنچه سالها پشت درهای بسته توزیع میشد، حالا با یک قابلیت ساده برای همه قابل مشاهده شده است.
در روزهایی که اجرای سیاست اینترنت طبقاتی با نام جدید «رفع فیلتر مرحلهای» از زبان برخی مسئولان به یکی از کلیدواژههای سیاست دیجیتال تبدیل شده است، یک تغییر کوچک در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) اجرای محدود و مرحلهای این سیاست را پیش چشم کاربران تبدیل به واقعیتی ملموس کرد: سالهاست در ایران گروههایی خاص، به «اینترنتی آزادتر» دسترسی دارند؛ اینترنتی بدون فیلتر، بدون محدودیت و خارج از تجربه پرهزینه اکثریت جامعه.
شروع ارائه اینترنت بدون فیلتر به فروردینماه ۱۳۹۷ و دوران وزارت آذری جهرمی بر میگردد که با درخواست معاونت مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و پیگیری وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، کارگروه تعیین مصادیق محتوای مجرمانه با ارائه اینترنت بدون فیلتر به ۱۰۰ روزنامهنگار، موافقت کرد. علاوه بر آن، این کارگروه اعلام کرد: «از این پس برای خبرنگاران مورد تایید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، اینترنت بدون فیلتر ارائه می شود». منابعی در گفتوگو با فیلتربان تایید کردند که شروع این پروژه که با نام «اینترنت خبرنگاری» شناخته شده بود منجر به سفید شدن حدود ۳۵۰۰ سیمکارت شد. اینترنت بدون فیلتر گروهی از این کاربران، همزمان با شروع دولت ابراهیم رئیسی قطع شد. اما شواهد نشان میدهد در مقابل افراد دیگری که مروج یا مدافع سیاستهای رسمی جمهوری اسلامی بودند به اینترنت بدون فیلتر دسترسی پیدا کردند. در دوران جنگ دوازده روزه نیز سیمکارت عدهای دیگر از کاربران «سفید» شد. تاکنون هیچ مرجع رسمی در ایران تعداد دقیق کاربرانی که به اینترنت بدون فیلتر دسترسی دارند را اعلام نکرده است اما برخی منابع مستقل تخمین میزنند که بیش از دههزار کاربر در ایران به اینترنت بدون فیلتر یا «سیمکارت سفید» دسترسی دارند.
در حالی که کارشناسان حوزه حقوق دیجیتال و دسترسی آزاد به اینترنت، از مدتها پیش در رابطه با خطرات اجرای سیاست اینترنت طبقاتی هشدار میدادند آپدیت جدید پلتفرم ایکس با قابلیت نمایش کشور مبدا اتصال کاربران در ایکس، موضوع اعمال تبعیض در دسترسی «آزادانه به اینترنت» به عنوان یک حق عمومی را دوباره به مرکز توجه افکار عمومی کشانده است.
قابلیت جدید ایکس چگونه نقابها را برداشت؟
بهروزرسانی جدید پلتفرم ایکس جزئیاتی ساده اما حساس را افشا کرد نمایش کشور محل اتصال کاربر به شبکه.
انتظار اولیه بسیاری از کاربران این بود که اگر فردی با فیلترشکن در ایکس حضور دارد، کشور نمایشداده شده باید غیر از ایران باشد. اما ناگهان موجی از اسکرینشاتها در ایکس، منتشر شد که نشان میداد برخی چهرههای شناختهشده از نمایندگان سابق و فعلی مجلس گرفته تا فعالان رسانهای نزدیک به حاکمیت، اعضای شورای عالی فضای مجازی تا وزیر ارتباطات، با برچسب «Account based in Iran» دیده میشوند.
که آنطور که یکی از مهندسان هوش مصنوعی شرکت xAI و از کارکنان سابق توییتر میگوید، نشاندهنده این است که کاربر با آیپی ایران به سرورهای ایکس وصل شده است:
والا اگه لوکیشن بزنه ایران و کنارش علامت تعجب و توضیحی نداشته باشه یعنی داره با آیپی ایران به سرورهای ایکس وصل میشه. ولی خب توی تایملاین دیدم میگن اگه کسی از وارپ، مسک، سرورلس یا اینجور چیزا استفاده کنه آیپی ایران میمونه و خط سفید نیست، من ولی اطلاع دقیقی ندارم در این مورد.
— شایان! (@shayan_s6n) November 23, 2025
فارغ از جزئیات فنی، این مسئله برای بخش بزرگی از کاربران تنها یک معنا داشت؛ این افراد بدون نیاز به فیلترشکن و با استفاده از سیمکارتهای سفید یا دسترسیهای ویژه به اینترنت بدون فیلتر وارد پلتفرم شدهاند. همین برداشت کافی بود تا موجی از انتقاد و خشم نسبت به رانت، تبعیض و نابرابری دیجیتال در فضای عمومی شکل بگیرد؛ خشمی که مدتها در پس زمینه با هشدار فعالان حقوق دیجیتال وجود داشت اما اکنون از یک مفهوم انتزاعی، به مسئلهای ملموس برای همه کاربران تبدیل شد.
جمهوری اسلامی سالهاست که با استفاده از سیاست توزیع رانت در دسترسی گستردهتر به پلتفرمهای فیلتر شده، بین هوادارانش تلاش میکند تا فضای رسانههای غیر رسمی و شبکههای اجتماعی را به کنترل خود دربیاورد. در آبان ۱۳۹۸ و همزمان با قطعی اینترنت بین المللی در پی اعتراضات به افزایش قیمت بنزین، برای اولین بار بود که در غیاب کاربران بدون دسترسی به اینترنت، وظیفه آنهایی که از اینترنت بدون فیلتر بهره میبردند مشخص شد؛ دفاع از سیاستهای جمهوری اسلامی و انکار سرکوب گسترده معترضان. در طول قطعی اینترنت آبان همچنین به مرور بخشی از نهادها، رسانهها، دستگاههای دولتی نیز به وایتلیست IP و در نتیجه اینترنت آزاد دسترسی یافتند.
این الگو چند سال بعد و در خرداد ۱۴۰۴ دوباره تکرار شد. در جریان «جنگ ۱۲ روزه» که اینترنت بینالملل برای میلیونها نفر کاملاً مسدود بود، گزارشهای رسانهای تأیید کردند که برخی مقامات و نهادهای خاص همچنان بدون محدودیت آنلاین و فعال بودند. همچنین میدانیم که در دوران جنگ برخی از کاربرانی که بدون هیچ گونه ارتباط سازمانی یا ارگانی در شبکههای اجتماعی از سیاستهای جمهوری اسلامی دفاع میکردند، به اینترنت بدون فیلتر دسترسی پیدا کردند. پس از پایان جنگ ۱۲ روزه نیز اخبار تلاشهای کسبوکارها برای دسترسی به اینترنت بدون فیلتر و پایدار مطرح شد و با آییننامه تسهیل فعالیت کسبوکارهای اقتصاد رقومی (دیجیتال) در ۲۴ تیرماه به تصویب رسید.
در همه این سالها، هیچگاه سند رسمی و شفافی درباره این دسترسی صادر نشده است؛ نه مصوبهای، نه آییننامهای و نه اعلام عمومی. سیمکارت سفید در سکوت، خارج از چارچوب قانونی و پشت درهای بسته و تبعیض آمیز توزیع شده است.
در دورههایی نیز این دسترسیها به گروههای خاص مانند خبرنگاران، دانشگاهیان یا گردشگران تعلق گرفت؛ روندی که به تدریج شکل یک سیاست پایدار را به خود گرفت. در واقع، حتی زمانی که بحران سیاسی یا امنیتی وجود نداشت، گسترش آرام و تدریجی اینترنت طبقاتی ادامه یافت.
رانت در سایه؛ سیمکارتهایی که اجاره داده میشوند
بررسیهای فیلتربان نشان میدهد که بخشی از دارندگان سیمکارتهای سفید حتی از پرداخت هزینههای اینترنت نیز معاف بودند؛ گروهی دیگر از افرادی که به سیمکارتهای سفید دسترسی دارند اما مجبور هستند که هزینههای دسترسی به اینترنت را همچون دیگر کاربران بپردازند. اگرچه مشخص نیست بر اساس کدام سازوکار برخی از پرداخت هزینه اینترنت معاف شدهاند.
توزیع بدون قاعده و غیر شفاف اینترنت بدون فیلتر موجب آن شد که گروهی از دریافت کنندگان آن، سیمکارتهای سفید خود را به دیگران اجاره بدهند. بر اساس اطلاع فیلتربان در یک مورد یکی از کارکنان بخش فنی یکی از روزنامهها که سیمکارت سفید دریافت کرده بود، این سیمکارت را ماهی ۲۰ میلیون تومان اجاره داده است.
اگرچه تبعیض در دسترسی آزادانه به اینترنت بیشتر در قالب اینترنت سیمکارت توسط جمهوری اسلامی اعمال میشود، این تبعیض در قالب ارائه اینترنت ثابت نیز بروز پیدا میکند. برخی از کسبوکارها، رسانهها یا بر اساس اطلاع فیلتربان حتی برخی از افراد به اینترنت ثابت بدون فیلتر دسترسی دارند.
این رانت چندلایه پیامدهایی آشکار دارد:
- فساد ساختاری: تبدیل یک دسترسی حکومتی به منبع درآمد شخصی
- تبعیض دیجیتال: تقسیم جامعه به افراد دارای اینترنت آزاد و افراد محروم
- بیاعتمادی عمومی: تشدید شکاف میان مردم و ساختار تصمیمگیری
- بازار سیاه دسترسی به اطلاعات: خرید و فروش امتیاز دولتی در قالب یک کالای کمیاب
- به این ترتیب، سیمکارت سفید هم نشانهای از تبعیض دیجیتال و هم نمونهای از فساد تولید شده در نتیجه ساختار نابرابر دسترسی به اینترنت است.
وقتی اینترنت طبقاتی «رفع فیلتر» نامیده میشود
یکی از عجیبترین بخشهای سیاستگذاری اخیر در حوزه دیجیتال، تغییر واژگان برای عادیسازی تبعیض است. روندی که به نظر میرسد کاملاً آگاهانه طراحی شده است.
دوازدهم آبانماه، دانشگاه تهران اعلام کرد که دسترسی به پلتفرم یوتیوب برای دانشجویان از طریق شبکه داخلی دانشگاه بدون نیاز به فیلترشکن فعال شده است. اما این اعلامیه بیش از آنکه «رفع فیلتر» باشد، یک نمونه روشن از اجرای اینترنت طبقاتی بود: گروهی خاص، صرفاً به دلیل جایگاه تحصیلی دسترسی گستردهتر دریافت میکنند، در حالی که اکثریت کاربران همچنان پشت سد فیلترینگ میمانند.
این همان مدل آشنای اعطای امتیاز است که سالهاست در قالبهای مختلف استفاده شده است:
- اینترنت خبرنگاران
- اینترنت دانشگاهیان
- سیمکارت گردشگری که همزمان با ورود رونالدو به ایران، مطرح شد و موجی از اعتراضات کاربران را به همراه داشت
- اینترنت کسبوکارهای منتخب
- دسترسیهای وایتلیستشده برای نهادها
و اکنون «رفع فیلتر مرحلهای» نام گرفته است.
در واقع، زبان رسمی سیاست دیجیتال در ایران به سمتی رفته است که تبعیض را با واژگانی مثبت و توسعهگرایانه تزئین کند. این واژهسازی اما تغییری در ماهیت سیاست ایجاد نمیکند، دسترسی آزاد به اطلاعات به جای یک حق عمومی، به امتیازی برای گروههای منتخب تبدیل شده است.
رسوایی شبکه ایکس؛ چرا کاربران اینقدر حساساند؟
خشم عمومی که در شبکههای اجتماعی مشاهده شد، نتیجه انباشتی از نارضایتی، تبعیض و تجربه زیسته میلیونها کاربری بود که سالهاست زیر بار فیلترینگ زندگی میکنند.
از سوی دیگر مشخص شد که جمهوری اسلامی در بستر زمان با استفاده از سیستم توزیع رانت اینترنت بدون فیلتر بین گروههای خاص موفق شده است تا در پلتفرمهای اجتماعی جهانی همچون ایکس دست به جریانسازیهایی بزند.
از جمله اکانتهایی که با ادعای اسکاتلندی یا کالیفرنیایی بودن در سالهای گذشته برای استقلال این مناطق در ایکس فعال بودند. پیشتر تلگراف در گزارشی به این اکانتها پرداخته بود.
اسم این جوان مومن انقلابی، «جسیکا» است. تا حالا اصرار داشت اسکاتلندی است و دغدغه استقلال اسکاتلند را دارد. حالا معلوم شده که دارد از ایران، با پول بیتالمال «جهاد تبیین» میکند. https://t.co/UcyCWjx9LT
— Hossein Bastani حسین باستانی (@hosseinbastani) November 23, 2025
همچنین مشخص شد گروهی از اکانتهای موسوم به ارزشی که در ایکس از سیاستهای جمهوری اسلامی دفاع میکنند ساکن کشورهای غربی هستند یا برخی از اکانتهای به ظاهر برانداز از ایران، به روز میشوند.
این به روز رسانی ایکس اطلاعات دیگری را نیز افشا کرد مانند دسترسی مقامات دولت چهاردهم به اینترنت بدون فیلتر، در حالی که ادعای مخالفت با اجرای طرح اینترنت طبقاتی را داشتند
سخنگوی دولت ظاهرا از فیلترشکن استفاده نمیکرد! https://t.co/c8YfhO2zLV pic.twitter.com/4qLqtDozzr
— Digiato | دیجیاتو (@Digiato) November 23, 2025
و همچنین مقر به روز رسانی اکانتهای منسوب به گروههای هکری نزدیک به جمهوری اسلامی یا مدعی مخالفت با آن را.
گروههای هکری کجا هستند؟ اینم داده جالبی است. pic.twitter.com/tMteJxNGoY
— AmiR Rashidi (@Ammir) November 24, 2025
از دیگر دلایل مهم این حساسیت گسترده میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
۱. تجربه طولانی رنج
قطع اینترنت، اختلالهای گسترده، فیلترینگ همهجانبه و هزینههای سنگین خرید فیلترشکن، بخشی از زندگی روزمره مردم شده است.
۲. نابرابری آشکار
وقتی بخش زیادی از جامعه برای دسترسی به سرویسهای پایه باید هزینههای اضافی بپردازند، دیدن اینکه برخی افراد بدون هیچ محدودیتی به اینترنت آزاد دسترسی دارند، احساس بیعدالتی را تشدید میکند.
۳. تناقض در وعدهها
دولت چهاردهم وعده رفع فیلتر داده بود؛ اما بررسی مصوبه رفع فیلترینگ فضای مجازی نشان داد حکومت با اجرای این مصوبه به دنبال افزایش سرعت و دامنه محدودیت، در عین حال کاهش هزینههای مالی و اجتماعی آن است. همزمان، موارد متعدد دسترسیهای ویژه فاش میشود.
۴. خاطرات بحرانهای ملی
از آبان ۹۸ تا اردیبهشت ۱۴۰۴، قطع کامل اینترنت تجربهای فراموشنشده است. اینکه در همان زمان برخی گروهها آنلاین ماندهاند، اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
۵. تقاطع با سیاست اینترنت طبقاتی
کاربران حالا بهتر از همیشه میتوانند ببینند که دسترسی به اینترنت در ایران برای همه یکسان نیست.
روشن است که سیمکارت سفید تنها یک ابزار فنی نیست؛ یک نشانه سیاسی و اجتماعی است.
نماد یک سیاست ۱۳ ساله که در آن دسترسی آزاد به اینترنت نه یک حق شهروندی، بلکه یک امتیاز قابل تخصیص است.
قابلیت جدید شبکه ایکس تنها کاری که کرد این بود که پشتپرده تبعیض را قابل رویت و ملموس کرد، رانتهای قدیمی را به سطح افکار عمومی آورد و شکاف اعتماد میان مردم و تصمیمسازان را عمیقتر کرد.
مسئله اصلی نه یک سیمکارت، نه یک پلتفرم و نه حتی فیلترشکنهاست؛ مسئله، حق بنیادین دسترسی برابر به اطلاعات است که به شدت در حال طبقاتی شدن است.