با شروع اعتراضات سراسری ایران در تاریخ هفتم دیماه، اینترنت ایران تا ۱۸ دی، با الگوی اختلال منطقهای، نقطهای و هدفمند روبهرو بود اما شامکاه ۱۸ دیماه سطح ترافیک شبکه به نزدیک صفر سقوط کرده و اینترنت عملاً بهطور کامل در کشور قطع شد. در روزهای ابتدایی، حتی شبکه ملی اطلاعات نیز در دسترس نبود، و سایتها و سامانههای دولتی دچار اختلال یا قطعی بودند؛ اما از عصر روز ۱۹ دیماه، با بازگشت بخشی از اتصال اینترنت برای برخی دانشگاههای ایران، برنامه دولت برای اجرای سیاست «فهرست گزینشی» (وایتلیست کردن)، آغاز شد و پس از آن در صبح ۲۲ دیماه اعلام شد که برخی خدمات داخلی از طریق اینترنت ملی قابل استفاده خواهند بود. پس از آن از ۲۷ دیماه، بازگشت ارتباطات بهصورت مرحلهای آغاز شد؛ از ارسال و دریافت پیامک داخلی و رومینگ تا افزایشهای نوسانی و مقطعی ترافیک و دسترسی به برخی سرویسها از جمله موتور جستوجوی گوگل و اکنون، در نوزدهمین روز قطعی اینترنت، الگوی غالب دسترسی به اینترنت به روایت دادههای فنی و اظهارات مسئولان به شکل وایتلیستشده و گزینشی درآمده است.
در حال حاضر بهگزارش کاربران از ایران بخشی از وبسایتها و سرویسهایی که پیشتر مسدود یا غیرقابل دسترس بودند در دسترس قرارگرفتهاند، البته این دسترسی از سوی اپراتورهای مختلف و در بعضی موارد در شهرها و مناطق مختلف متفاوت است و برای همه کاربران یکسان نیست:
- موتورهای جستوجو: گوگل، بینگ
- ابزارهای ارتباطی: گوگلمیت، جیمیل، Outlook
- دانلود برنامهها: پلیاستور و اپاستور ، بههمراه وبسایتهای اپل و سامسونگ
- چتجیپیتی و گیتهاب
- گیم: پلیاستیشن
- سرویسهای نقشه: گوگلمپ
درباره شبکههای اجتماعی و پیامرسانها؛ اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و ایکس همچون گذشته تنها از طریق ابزارهای دور زدن فیلترینگ و آن هم بهصورت ناپایدار در دسترس هستند. در مورد واتساپ و لینکدین ــ که پیشتر فیلتر نبودند ــ نیز وضعیت بهگونهای تغییر کرده که عملاً به شرایط سایر پیامرسانها و پلتفرمهای نامبرده دچار شدهاند. تنها تفاوت ایجادشده در روزهای اخیر این است که بر اساس گزارش کاربران، از روز ۷ بهمن تعداد بیشتری از فیلترشکنها نسبت به روزهای قبل کار میکنند؛ در حالی که در روزهای ابتدایی قطع اینترنت، اغلب ابزارهای دور زدن فیلترینگ عملاً از کار افتاده بودند. به نظر میرسد با گسترش دسترسیهای گزینشی، برخی VPNها نیز نسبت به روزهای پیشین امکان اتصال بیشتری پیدا کردهاند.
محرک اقتصادی حرکت به سوی وایتلیست
چرخش بهسوی اینترنت وایتلیستشده، تا حدی یک راهبرد بقا برای اقتصادی در حال فروپاشی نیز به شمار میرود. وزیر ارتباطات در جلسهای با حضور معاون علمی و فناوری ریاستجمهوری در تاریخ ۶ بهمنماه اعلام کرد که قطع اینترنت روزانه حدود ۵ هزار میلیارد تومان به کل اقتصاد کشور خسارت وارد کرده است. به گفته او، از این میزان حدود ۵۰۰ میلیارد تومان در روز مربوط به هسته اقتصاد دیجیتال است و بر این اساس، خسارت اقتصادی قطع اینترنت طی ۱۸ روز حدود ۹۰ هزار میلیارد تومان برآورد میشود. با توجه به اینکه ۱۰ میلیون معیشت به اقتصاد دیجیتال وابسته است و «آستانه تابآوری اقتصادی» کسبوکارهای آنلاین تنها ۲۰ روز عنوان شده، دولت دیگر توان ادامهی قطع کامل اینترنت را نداشت. در این چارچوب، وایتلیست بهعنوان یک راهحل میانه عمل میکند: «هسته اقتصاد دیجیتال» را احیا میکند، در حالی که «هسته شبکههای اجتماعی» همچنان تحت کنترل سختگیرانه و دسترسیهای موقتی و ناپایدار باقی میماند.
شواهد یک نظام تبعیضآمیز در گزارشهای زومیت و روزنامه شرق
یک گزارش میدانی تفصیلی از زومیت، تصویری واضح از نحوه اجرای آزمایشی این سیاست وایتلیستشده در قالب چارچوب اینترنت طبقاتی در اتاق بازرگانی تهران را ارائه میدهد. این گزارش محیطی را توصیف میکند که در آن، دسترسی دیجیتال نه بهعنوان یک ابزار کسبوکار، بلکه همچون یک مجوز امنیتی بهشدت کنترلشده تلقی میشود.
از ۲۵ دیماه ۱۴۰۴، دسترسی محدودی به اینترنت بینالملل برای فعالان اقتصادی در این نهاد برقرار شده که بهصورت کاملاً کنترلشده و مبتنی بر ثبت هویت و آیپی دستگاهها انجام میشود. بازرگانان پس از ارائه کارت بازرگانی و امضای تعهدنامه که در آن متعهد میشوند «از این امتیاز سواستفاده نکنند»، تنها در فضای مشخصی از ساختمان اتاق و برای مدت محدود امکان اتصال دارند. این دسترسی به سایر طبقات یا کارکنان تعمیم داده نشده و بنا به اعلام مسئولان اتاق تهران، تاکنون حدود ۲۵۰۰ نفر از این اینترنت استفاده کردهاند. الگوی مشابهی نیز در اتاقهای بازرگانی بوشهر، بندرعباس و مشهد اجرا شده است.
در ادامه این روند، رئیس کمیسیون تحول، نوآوری و بهرهوری اتاق بازرگانی اعلام کرده است که برخی شرکتها پیشنهاد دادهاند بهجای مراجعه حضوری، آیپیهای خود را برای قرار گرفتن در فهرست وایتلیست ارائه دهند تا دسترسی مستقیمتری به اینترنت داشته باشند. این پیشنهاد با مخالفت این کمیسیون مواجه شده است. به گفته مازیار نوربخش، این شیوه منجر به شکلگیری «اینترنت طبقاتی» میشود و تبعیض میان شرکتها، فریلنسرها و سایر فعالان اقتصادی را تشدید میکند.
در این میان، صرفنظر از نحوه تخصیص دسترسی — چه از طریق وایتلیستکردن آیپی شرکتها و چه با ارائه دسترسی حضوری و سهمیهای در مکانهای مشخص — نتیجه در عمل یکسان است: دسترسی به اینترنت بهصورت گزینشی و نابرابر میان گروههای مختلف توزیع میشود. با این حال، نگرانی اصلی نهادهای مسئول بیش از آنکه متوجه ماهیت تبعیضآمیز این سیاستها باشد، معطوف به کاربرد عباراتی مانند «اینترنت طبقاتی» یا «اینترنت سفید» است. چنانکه امروز ۷ بهمنماه اعلام شد که معاون ستاد اقتصاد دیجیتال معاونت علمی ریاستجمهوری که پیشتر از اتصال اینترنت برای کسبوکارهای اقتصاد دیجیتال در «آینده نزدیک» سخن گفته بود، از سمت خود عزل شده است.
این تبعیض نهادینهشده بهدقت توسط دیگر رسانههای داخلی نیز رصد شده است. روزنامه شرق در خط مقدم مستندسازی آن چیزی قرار دارد که از آن با عنوان «اینترنت طبقاتی» یاد میکند. گزارشهای این روزنامه نشان میدهد چگونه سیاستی که در ابتدا بهعنوان یک «اقدام حمایتی موقت» برای بخشهایی مانند روزنامهنگاران و اعضای هیئت علمی دانشگاهها معرفی شده بود، بهتدریج و بیسر و صدا به یک چارچوب دائمی حکمرانی ملی تبدیل شده است، تا جایی که سطح دسترسی به اینترنت در ایران به ۸ سطح تقسیم شده است؛ سطح ۸ نشاندهنده قطع کامل اینترنت و سطح ۱ بیانگر دسترسی عادی است. طبق اظهارات منابع آگاه در گفتوگو با شرق، اینترنت ایران در حال حاضر در سطح ۵ قرار دارد و شورای عالی امنیت ملی وعده داده است که از تاریخ ۷ بهمنماه این سطح به سطح ۲ (یک مرحله پیش از اینترنت عادی) ارتقا یابد.
مدل فعلی دسترسی به اینترنت بر پایه مفهوم اینترنت طبقاتی یا وایتلیست عمل میکند؛ مدلی که در آن، شبکه بهطور پیشفرض مسدود است و تنها سرویسهایی که بهصورت مشخص در فهرست مجاز قرار میگیرند امکان دسترسی دارند. در روزهای ابتدایی، این فهرست به چند وبسایت محدود ( از جمله جستوجوی گوگل که از ۲۸ دی در دسترس قرار گرفت) خلاصه میشد، اما دادهها و گزارشهای میدانی نشان میدهد که این فهرست بهتدریج در حال گسترش است و سرویسهای بیشتری به آن افزوده شدهاند. در این چارچوب، سرویسهای فعال بر بستر شبکه داخلی، مانند بانکها، سامانههای آموزشی دانشگاهی، خبرگزاریها و رسانههای داخلی، فروشگاههای آنلاین و خدمات اینترنتی تاکسی، سوپرمارکت و غذا در دسترس هستند، در حالی که سایر گروهها ــ از جمله بازرگانان و کسبوکارها ــ تنها از طریق سازوکارهای احراز هویت و ثبت آیپی امکان دسترسی محدود به اینترنت را پیدا میکنند.
ریشههای اینترنت وایتلیستشده در طرحهای موسوم به صیانت
این الگوی وایتلیستشده و گزینشی را نمیتوان صرفاً واکنشی مقطعی دانست. بررسی اسناد بالادستی، از جمله طرح «نظامبخشی فضای مجازی»، نشان میدهد که چارچوب حقوقی لازم برای کنترل اینترنت از گذرگاه مرزی تا رفتار کاربر، پلتفرم و جرمانگاری ابزارهای دور زدن سانسور، از پیش برنامهریزی شده و در حال طراحی و تصویب بوده است. طرح «نظامبخشی فضای مجازی» نام دیگر طرحی موسوم به «صیانت از کاربر در فضای مجازی» است که اولین بار در سال ۱۳۹۷ با عنوان «طرح ساماندهی پیامرسانهای اجتماعی» ، و بار دیگر در بهمن ۱۴۰۰ با نام «طرح نظام تنظیم مقررات خدمات فضای مجازی» در دستور کار مجلس قرار گرفت و با مخالفت گستردهی جامعهی مدنی و فعالین حقوق دیجتال تصویب آن به تعویق افتاد. این طرح با تغییراتی جزئی در تاریخ ۲۸ آبان ۱۴۰۴ با امضای ۳۷ نماینده مجددا به مجلس اعلام وصول شده است.
بر اساس این طرح، سیاستگذاری کلان و تعیین نظام دسترسی در «گذرگاه مرزی اینترنت» بهطور صریح در اختیار شورای عالی امنیت ملی قرار گرفته و مصوبات این شورا برای همه دستگاههای اجرایی الزامآور است. به این ترتیب، امکان قطع، محدودسازی یا بازگشایی اینترنت، در قالب یک سازوکار رسمی و از پیشتعریفشده پیشبینی شده است؛ سازوکاری که تصمیمگیری درباره جریان ارتباطات بینالمللی را به نهادهای امنیتی واگذار میکند.
همزمان، این طرح بر توسعه و اولویتدهی به شبکه ملی اطلاعات تأکید دارد و همه دستگاههای اجرایی را ملزم میکند خدمات دیجیتال خود را بر بستر این شبکه ارائه دهند. در این مدل، شبکه داخلی بهعنوان وضعیت پیشفرض و پایدار تعریف شده و دسترسی به اینترنت بینالملل بهصورت مشروط، محدود و قابل مدیریت در نظر گرفته میشود؛ الگویی که با وضعیت فعلی دسترسی به خدمات داخلی و بازگشایی تدریجی و گزینشی برخی سرویسهای خارجی همخوانی دارد.
در کنار این موارد، دامنه شمول طرح بهطور صریح همه «خدمات فضای مجازی» را در بر میگیرد و همزمان، مقابله با ابزارهای دور زدن سانسور را نیز هدف قرار داده است. مطابق این طرح، تولید، توزیع یا استفاده از ابزارهایی مانند VPN و فیلترشکن جرمانگاری شده و وزارت ارتباطات موظف به شناسایی و غیرقابلاستفادهکردن مستمر این ابزارهاست. همزمان، گزارشها و اخبار منتشرشده درباره بازداشت یا احضار متخصصان و فعالان حوزه اینترنت و امنیت شبکه در ایران، در روزهای اخیر نشان میدهد که برخورد حاکمیت با این حوزه صرفاً به سطح سیاستگذاری محدود نمانده و حتی افرادی که بهصورت فنی یا تحلیلی درباره وضعیت شبکه اینترنت ایران شفافسازی کردهاند نیز در معرض فشار، تهدید یا پیگرد قرار گرفتهاند. این تصمیمات نشان میدهد، وایتلیستکردن دسترسیها و پروتکلها نه یک تصمیم موقتی، بلکه بخشی از یک الگوی حکمرانی دیجیتال است که از پیش در اسناد سیاستی کشور ترسیم شده است.
تغییرات در شبکه اینترنت ایران در روزهای اخیر از نگاه دادههای فنی:
دادههای فنی کنتیک و آیودا تأیید میکند که این بازگشت، یک بازگشت «کمحجم» است. سطح ترافیک همچنان تنها حدود ۲۵ درصدِ میزان پیش از قطع اینترنت است و این موضوع بیش از پیش نشان میدهد که بخش عمدهای از اینترنت جهانی همچنان برای عموم کاربران غیرقابل دسترس باقی مانده است. جزئیات فنی بیشتر در ادامه آمده است:
بر اساس دادههای وبسایت پایش اینترنت آیودا، از ساعات ابتدایی هفتم بهمنماه، افزایش محسوسی در شاخص Active Probing برای شبکههای ایران مشاهده شده است.
Active Probing یکی از سیگنالهای IODA برای سنجش اتصال به اینترنت جهانی است که از طریق ارسال درخواست (ping) به دستگاهها و شبکههای داخل کشور و دریافت پاسخ از آنها عمل میکند. پاسخگویی به این پروبها نشاندهندهی برقراری ارتباط شبکه با اینترنت بینالملل است.
مطابق نمودارهای IODA، پس از یک دورهی طولانی پاسخندادن شبکههای ایران به پروبهای فعال (که با قطع یا محدودیت شدید اتصال همخوانی دارد)، از ساعات ابتدایی سهشنبه، ۷ بهمن، شبکههای ایران بار دیگر شروع به پاسخگویی کردهاند. این تغییر نشاندهندهی بازگشت نسبی و تدریجی اتصال به اینترنت جهانی است.
در ادامهی این مشاهدات، دادههای شرکت Kentik نیز نشانههایی از بازگشت تدریجی ترافیک اینترنت به ایران را تأیید میکند.
داگ مادوری، مدیر تحلیل اینترنت در Kentik، دوشنبه ۶ بهمنماه، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس تایید کرده است که در ساعات اخیر افزایش قابلتوجهی در ترافیک ورودی به ایران مشاهده شده است. با این حال، او تأکید میکند که سطح ترافیک همچنان به میزان پیش از ۸ دی و قطع اینترنت، نرسیده و فاصلهی معناداری با وضعیت عادی دارد.
نمودارهای کنیتک در هفتم بهمنماه نشان میدهد اگرچه قطع اینترنت همچنان ادامه دارد، اما بازگشت ترافیک بهصورت محدود اما پیوسته در حال رخ دادن است؛ روندی که همزمان با اجرای سیستم وایتلیست اینترنتی برای کنترل و مدیریت دسترسیها توصیف شده است. به گفتهی مادوری از منظر دادههای Kentik، حجم ترافیک فعلی حدود ۲۵ درصد سطح پیش از قطع اینترنت برآورد میشود.
با استناد به اظهارات مقامات شورای عالی امنیت ملی، مشاهدات فنی و الگوی بازگشایی محدود دسترسیها، به نظر میرسد اینترنت در شرایط فعلی بهصورت گزینشی و مبتنی بر وایتلیست در دسترس خواهد ماند. در چنین وضعیتی، کاربران در تلاشاند از طریق IPهای وایتلیستشده راههایی برای راهاندازی پروکسی و عبور دادن ترافیک بینالملل به داخل کشور پیدا کنند؛ روندی که باعث شده اصطلاح «فیلترشکن» در ادبیات کاربران بهتدریج جای خود را به تعابیری مانند «ملیشکن» بدهد.
فراموش نکنیم که بازگشت اینترنت بهصورت وایتلیستشده، عملاً امکان دور زدن سانسور را برای کاربران عادی بهمراتب دشوارتر میکند. روشهایی که برای عموم کاربران عملی نیستند و نیازمند دانش فنی، تنظیمات پیچیده و ابزارهای خاصاند، در نتیجه کاربران بسیاری همچنان از دسترسی به اینترنت بینالملل محروم خواهند ماند.