از اختلال منطقه‌ای تا قطع سراسری؛ بررسی وضعیت اینترنت ایران هم‌زمان با تشدید اعتراضات

در این گزارش، نگاهی داریم به وضعیت اینترنت در ایران با تمرکز بر گزارش‌های مردمی، داده‌های منتشرشده در شبکه‌های اجتماعی و نمودارهای پایش ترافیک شبکه در بازه زمانی ۱۵ تا ۱۹ دی ماه. این گزارش تلاش می‌کند الگوهای اختلال، گستره جغرافیایی، زمان‌بندی قطعی‌ها و تفاوت میان اینترنت داخلی و بین‌المللی را بر اساس داده‌های در دسترس بررسی کند.

پیش از این، در گزارش نخست فیلتر‌بان که ۱۵ دی منتشر شد، وضعیت اینترنت هم‌زمان با آغاز و گسترش اعتراضات از ۷ تا ۱۵ دی‌ماه بررسی شده بود. گزارش حاضر ادامه همان پایش است و بر تحولات بعدی، به‌ویژه تشدید اختلال‌ها، تغییر الگوی کنترل اینترنت و واکنش کاربران و پلتفرم‌ها تمرکز دارد.

۱. مدل قطعی اینترنت بر اساس داده‌های موجود

• بر اساس الگوهای تکرارشونده در گزارش‌های مردمی و داده‌های کاربران در شبکه ایکس

از ابتدای اعتراضات تا ۱۸ دی‌ماه، الگوی اعمال اختلال اینترنت را می‌توان محلی، شهری، ناپایدار و لایه‌بندی‌شده توصیف کرد؛ بدین ترتیب همزمان که شاهد قطع اینترنت در سطح یک شهر کوچک بودیم، سایر شهرهای همان استان به اینترنت دسترسی داشتند. همچنین در برخی شهرها قطعی اینترنت در محله‌ها و مناطق مختلف رخ داد؛  به طور مثال در برخی مناطق تهران مانند نارمک، مولوی و بازار تهران، محله‌های مشخصی از شهر شیراز و یا منطقه بازار در تبریز که کانون‌های تجمع و اعتراض بوده‌اند،‌ قطع اینترنت رخ داده است. هم‌زمانی گزارش‌های «اختلال شدید» در برخی شهرها با «وصل بودن نسبی» اینترنت در شهرهای دیگر نشان می‌دهد این وضعیت غیرسراسری بوده است. افزون بر این، الگوی اختلال‌ها به‌صورت لایه‌بندی‌شده اعمال شده؛ به‌طوری که اینترنت موبایل و ثابت رفتار یکسانی نداشته‌اند، بعنوان نمونه ۱۶ دی‌ماه در مشهد کاربران شاهد قطع کامل اینترنت ثابت در سراسر شهر برای چند ساعت بوده‌اند، در حالی که اینترنت موبایل همچنان فعال بوده یا در برخی مناطق و شهرها، دسترسی به اینترنت داخلی در مواردی حفظ شده اما ارتباط بین‌المللی قطع یا به‌شدت محدود شده است.  حتی میان انواع اینترنت ثابت نیز تفاوت‌هایی دیده می‌شود؛ برای مثال ۱۷ دی‌ماه  TD-LTE ایرانسل و آسیاتک در برخی مناطق قطع یا بسیار ضعیف گزارش شده، در حالی که ADSL هم‌زمان با سرعت پایین همچنان فعال بوده است. 

• نمودارهای پایش شبکه چه می گویند؟

داده‌های بین‌المللی تا پیش از  ۱۷ دی، تنها نشانه‌هایی از افت ترافیک، کاهش پهنای باند و ناپایداری اتصال را نمایش می‌داد اما در ۱۷ دی، نمودار پایش اینترنت IODAحوالی ساعت ۹ شب به وقت ایران  از اختلال در شاخص Active proping خبر داد که از زمان آغاز اعتراضات و اختلال اینترنت، بیشترین افت را داشته است:

در روز ۱۸ دی‌ماه نیز نمودارهای پایش اینترنت چند نشانه مهم از الگوی اختلال و قطع سراسری را در ادامه قطع منطقه‌ای آشکار کردند:

نمودارهای Kentik و کلادفلر نشان دادند که در ۱۸ دی‌ماه اختلال قابل‌توجهی در پروتکل IPv6 رخ داده است. بر اساس این داده‌ها، دسترس‌پذیری و ترافیک مبتنی بر IPv6 حدود ساعت ۱۱:۴۹ به وقت UTC (معادل ۱۵:۱۹ به وقت ایران) با افت ناگهانی مواجه شده و بخش بزرگی از مسیرهای IPv6 در این بازه از دسترس خارج شده‌اند. این تغییر در نمودارها نشان‌دهنده بروز اختلالی هم‌زمان و گسترده در این پروتکل در آن زمان مشخص است.

در همین روز رادار آروان‌کلاد نیز از حوالی ساعت ۱۸ به وقت تهران اختلال در دیتاسنترهای تهران مربوط به اپراتورهای همراه اول، افرانت و هاست ایران را نمایش داد، حال آنکه در روزهای پیشین اختلالی با این شدت در این رادار مشاهده نشده بود:

پس از آن با فرارسیدن زمان اعتراضی هماهنگ‌شده در ساعت ۸ شب به وقت ایران، بخش‌های بسیاری از کشور با قطع اینترنت بین‌الملل مواجه شدند که در نمودارهای آیودا در قالب افت ناگهانی و شدید شاخص اکتیو پرابینگ و سقوط ناگهانی ترافیک کشور از حوالی ۸ شب بر روی نمودارهای کلادفلر ظاهر شد.

در نمودار Kentik می‌توان به وضوح دید که  قطع اینترنت ایران از حوالی ساعت ۲۰:۰۰ به وقت ایران آغاز شده و به‌صورت تدریجی تشدید شده است اما  در ساعت ۲۲:۱۵ به مرحله قطع کامل رسیده؛ به‌طوری‌که سطح ترافیک شبکه به نزدیک صفر سقوط کرده و اینترنت عملاً به‌طور کامل در کشور قطع شده است.

آنچه از حوالی ساعت ۱۰ شب ۱۸ دیماه رخ داد مشابه شیوه‌هایی است که در جنگ ۱۲ روزه به کار گرفته شد:

• تلاش جمهوری اسلامی برای ارسال پارازیت روی GPS با هدف اختلال در استارلینک مشاهده شده، هرچند بنا به توضیحات کارشناسان این اقدام اثر فنی خاصی نخواهد داشت.

• آنتن‌های تلفن‌های همراه، SMS و دیتای موبایل قطع شده‌اند. 

• خطوط اینترنت ثابت خانگی از نظر فنی متصل ماندند اما به‌شدت مختل شده‌اند؛ مشابه اتصال به روتر خانگی بدون دسترسی واقعی به اینترنت. 
• شبکه داخلی (شبکه ملی اطلاعات / NIN) کاملاً مختل شده که به معنی قطع کامل اینترنت داخلی و بین‌المللی است.

• حوالی ساعت ۴ بامداد  ۱۹ دیماه  گزارش‌هایی از  ایجاد اختلال عمدی (جمینگ) گسترده بر روی تمام بسترهای ارتباطی دریافت شد. در  این میان حمله به شبکه‌ی استارلینک چنان شدتی داشته که نمودارها ۳۰ درصد اتلاف بسته (packet loss) را نشان می‌دهند. برخی کاربران  این سطح از تداخل فرکانسی را  «زندگی در داخل مایکروویو» تشبیه کرده‌اند.
• گزارش‌های دیگری از قطع ارتباط دستگاه‌های POS  و ATM و از کار افتادن آن‌ها روایت میکنند.

• آخرین گزارش‌ها تا حوالی عصر جمعه ۱۹ دیماه نشان می‌دهد در برخی مناطق تهران، برخی سکوهای داخلی مانند اسنپ و پیام‌رسان ایتا بر روی اینترنت داخلی کم‌و‌بیش قابل دسترس هستند اما هنوز شبکه ملی اطلاعات به طور کامل برقرار نیست.

• تماس‌های تلفنی بین‌المللی به داخل ایران مسدود شده‌اند. هنگام تماس، فقط یک پیام ضبط‌شده به زبان انگلیسی و فاقد معنی پخش می‌شود. در زمان جنگ ۱۲ روزه نیز مشابه همین وضعیت تکرار شده بود.

۲. همزمانی قطع اینترنت و تشدید اعتراضات

• روایت‌هایی از کاربران که به زمان‌های قطعی به‌طور مشخص اشاره کرده‌اند

تا پیش از ۱۸ دی‌ماه و پیش از تغییر الگوی اختلال به قطع سراسری اینترنت، گزارش‌های مردمی نشان می‌دهد که اختلال‌ها و قطعی‌های اینترنت در بسیاری از موارد زمان‌مند و هم‌زمان با ساعات اوج تجمع و اعتراضات بوده‌اند از جمله افزایش اختلال و قطعی در حوالی عصر و شب، هم‌زمان با تشدید اعتراضات، همچنین پس از فروکش‌کردن تجمعات، اینترنت در برخی موارد به‌صورت نسبی و ناپایدار به حالت بهتری بازگشته است. این الگوی زمان‌مند، توسط ابزارهای پایش شبکه نیز تأیید می‌شود:

بر اساس نمودارهای کنتیک در بازه ۱۵،  ۱۶ و ۱۸ دیماه، چند افت مشخص در حجم ترافیک ورودی به ایران  در چند شبکه و اپراتور اصلی دیده می‌شود که با اعتراضات میدانی گزارش‌شده، کاملا همزمان و مطابق هستند:

• اختلال شبانه سه‌شنبه ۱۶ دی (۲۳:۳۰–۰۱:۳۰ به وقت ایران):

 افت هم‌زمان در مخابرات ایران (TCI) (AS58224)، همراه اول (AS197207) و ایرانسل (AS44244) ، مشاهده می‌شود که این بازه کاملاً هم‌زمان با ادامه اعتراضات در شب در بازارها و مناطق مرکزی شهرها بوده است و در حالی رخ داده که تجمعات مردم و حضور نیروهای امنیتی افزایش یافته بود.

• افت ترافیک  ظهر دوشنبه ۱۵ دی (۱۱:۳۰–۱۳:۳۰ به وقت ایران):  

در این بازه نیز کاهش قابل‌توجه ترافیک در اپراتورهای همراه اول (AS197207) و ایرانسل (AS44244) ثبت شده که با تجمع‌ بازاریان و تجمع‌های مردمی در مراکز اقتصادی هم‌زمان بوده است.

• در ۱۸ دیماه نیز کنتیک بار دیگر نشان داد که افت هم‌زمانی در حجم ترافیک مربوط به اپراتورهای همراه اول (AS197207) و ایرانسل (AS44244) رخ داده که از نظر زمانی از حوالی ساعت ۱۹ به وقت ایران یعنی تشدید اعتراضات و تجمعات آغاز شده است:

۳. آیا اختلال بر روی اینترنت بین‌المللی رخ داده است یا داخلی؟

بررسی گزارش‌های مردمی نشان می‌دهد که تا پیش از ۱۷ دی‌ماه، قطع و اختلال اینترنت از یک الگوی یکنواخت پیروی نمی‌کرد و وضعیت دسترسی کاربران به اینترنت داخلی و بین‌المللی بسته به مکان و زمان متفاوت بوده است. در این بازه، برخی کاربران به‌طور صریح به تفکیک میان اینترنت داخلی و بین‌المللی اشاره کرده‌اند؛ برای مثال در تهران گزارش شده که «شب‌ها عملاً اینترنت به حالت داخلی درمی‌آید» یا در برخی مناطق «ابتدا اینترنت به‌طور کامل قطع شده و سپس فقط اینترنت داخلی در دسترس بوده است». در تبریز نیز گزارش‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد حتی «سایت‌های داخلی هم به سختی باز می‌شده‌اند»، که بیانگر کاهش هم‌زمان کیفیت دسترسی است. در مقابل، برخی کاربران تأکید کرده‌اند که «علاوه بر اینترنت خارجی، اینترنت داخلی هم کند شده» یا اینکه «وای‌فای ملی شده»، به‌گونه‌ای که تمایز روشنی میان این دو برای کاربر قابل تشخیص نبوده است.

در ۱۷ دی‌ماه، هم‌زمان با تشدید اختلال‌ها، گزارش‌ها و اخباری در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که نشان می‌داد به‌صورت داخلی به برخی شرکت‌های بزرگ اعلام شده است که احتمال ملی‌شدن اینترنت در آینده نزدیک وجود دارد و از آن‌ها خواسته شده برای این سناریو زیرساخت‌های لازم را آماده کنند. هم‌زمان با انتشار این خبرها، چندین صرافی رمزارزی داخلی نیز با صدور اطلاعیه‌هایی به کاربران خود درباره احتمال اختلال یا کاهش دسترسی به اینترنت هشدار دادند و توصیه کردند در این شرایط از انجام معاملات پرریسک، به‌ویژه باز کردن یا نگه‌داشتن موقعیت‌های تعهدی، خودداری کنند.

از اواخر شب ۱۷ دی‌ماه گزارش‌های کاربران نشان می‌دهد که در بخش‌هایی از تهران و سایر شهرها، دسترسی به اینترنت بین‌المللی به‌شدت محدود شده یا عملاً از دسترس خارج شده است. 

از حوالی ساعت ۲۰ روز ۱۸ دیماه، الگوی اختلال به سمت قطع کامل اینترنت داخلی  و بین‌الملل تغییر یافت.

۴. وضعیت ابزارهای دور زدن سانسور:

پیش از آنکه خاموشی کامل در ۱۸ دیماه اتفاق بیفتد، کاربران کم و بیش قادر به استفاده از برخی فیلترشکن‌ها بوده‌اند. بخش بزرگی از ابزارهای رایج، از جمله فیلترشکن‌های شناخته‌شده مانند Proton، Express، Nord، Windscribe (در اغلب پروتکل‌ها)، همچنین VPNهای رایگان و ابزارهایی مبتنی بر Shadowsocks، UDP-over-TCP و کانفیگ‌های سفارشی یا به‌طور کامل از کار افتاده‌اند یا با ناپایداری شدید مواجه شده‌اند. کاربران به‌طور مکرر گزارش داده‌اند که حتی در مواردی که اتصال برقرار می‌شود، سرعت آپلود نزدیک به صفر است، اتصال به‌صورت پالسی قطع و وصل می‌شود و تونل ارتباطی بی‌ثبات باقی می‌ماند، به‌گونه‌ای که این ابزارها عملاً غیرقابل استفاده‌اند.

در همین چارچوب، گزارش‌های متعدد حاکی از آن است که پروکسی‌های تلگرام اگرچه از نظر فنی پینگ می‌دهند و به حالت «سبز» درمی‌آیند، اما در عمل ترافیک مؤثری عبور نمی‌دهند و پیام‌ها یا کانال‌ها بارگذاری نمی‌شوند. برخی ابزارهای دیگر مانند Psiphon، nthLink، BeePass و Lantern نیز طبق گزارش کاربران قادر به برقراری اتصال هستند، اما یا ترافیک واقعی عبور نمی‌دهد یا دسترسی آن‌ها به بخش‌های فیلترنشده اینترنت محدود می‌شود و کاربری مؤثری فراهم نمی‌کند. افزون بر این، در برخی مناطق گزارش شده که VPNهای مورد استفاده روی اینترنت موبایل کاملاً از کار افتاده‌اند، در حالی که همان ابزارها روی اینترنت ثابت عملکردی محدود اما اندکی بهتر داشته‌اند.

در میان گزینه‌های مختلف آزمایش‌شده، تعدادی از کاربران اشاره کرده‌اند که ابزارهایی مانند Hiddify و Shadowrocket در مقایسه با سایر فیلترشکن‌ها وضعیت نسبتاً بهتری داشته‌اند، هرچند این وضعیت نیز پایدار نبوده و اغلب با قطع‌و‌وصل همراه بوده است. همچنین تغییر مکرر VPN یا سرور در برخی موارد تنها به بهبود کوتاه‌مدت و ناپایدار منجر شده است. بر اساس گزارش‌های محدود، Windscribe با پروتکل IKEv2 در مقاطعی و روی تعداد محدودی سرور توانسته بدون نیاز به تنظیمات خاص با سرعت نسبتاً قابل قبول متصل شود، اما این دسترسی نیز موقتی و بدون تضمین پایداری توصیف شده است. در شرایطی که دسترسی به اینترنت بین‌المللی به‌شدت محدود یا قطع بوده، برخی کاربران اعلام کرده‌اند که تنها با استفاده از Tor توانسته‌اند به‌صورت حداقلی به اینترنت دسترسی پیدا کنند.

در مجموع، الگوی مشترک گزارش‌ها شامل اتصال ناپایدار، قطع‌و‌وصل پالسی، عدم امکان یا دشواری جدی در آپلود، و وضعیتی است که در آن پینگ برقرار است اما ترافیک مؤثر عبور نمی‌کند؛ الگویی که نشان می‌دهد اختلال‌ها به‌طور مشخص و هدفمند عملکرد ابزارهای دور زدن فیلترینگ را نیز تحت تأثیر قرار داده‌اند.